Vedat Tek hayatı ve eserleri…

Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi Mimarı

Şehir’ de dolaşırken, mimarisi bizleri etkileyen yüzyılı aşkın süredir dimdik ayakta olan, binalar görürüz. Bu tarihi yapılar, farklı mimarisi ile bizlere estetik bir keyif yaşatmaktadır. Bazen de bu yapıların mimarlarını merak ettiğimiz olur.

Bu yazımızda; Osmanlı’ nın akademik eğitim görmüş, ilk Türk mimarı Vedat Tek’ in merak uyandıran eserlerine değineceğiz.

Mimar Vedat Tek (1873-1942, İstanbul), Osmanlı son dönemi ve Cumhuriyet’ in ilk yıllarında ortaya koyduğu sivil mimari eserleri ile ulusal mimarlık akımının önde gelen ismi olmuştur. Kendisi eserlerinde Türk mimarisine özel yeni bir anlayışı ortaya koymuştur.

Vezir Giritli Sırrı Paşa’nın oğludur. Annesi, Sanayi Nefise Mektebi‘nin ilk Türk hocalarından Şair ve bestekâr Leyla Saz Hanım’dır. Vedat Bey, Fransız ekolü ile lise eğitimi verilen “batıya açılan kapı olarak nitelendirilen” Mekteb-i Sultanî (Galatasaray Lisesi) bitirmiştir. Sanata olan ilgisi sebebiyle, Fransa‘da École Monge’u, Julian Akademisi’nde resim ve heykel kurslarına katılım sağlamıştır. Sonrasında ise meslek seçimi sebebiyle; École Centrale’da mühendislik derslerini almış, Paris Güzel Sanatlar’ da 1893 yılında, ünlü mimar Moyaux’un atölyesinde mimarlık eğitimi almıştır. Mimarlık eğitimi bittikten sonra, başarılı bir öğrenci olması sebebiyle; Fransa hükümeti özel izni ile Roma Ödülü bursu yarışmasına katılmıştır. Bu yarışmada Légion d’Honneur (Onur Madalyası) nişanı alarak Roma‘da öğrenim gören ilk Türk öğrenci olmuştur.

Ülkesine 1897’de dönerek, kendisi ile aynı ideallere sahip Mimar Kemalettin Bey ile birlikte mimarlık bürosu açmışlardır. En büyük idealleri yeni bir milli kimlik içeren Türk mimarisi eserlerini kazandırma hedefleri olmuştur. Bu süreçte yeni kurulan Şehremini Cemil Topuzlu Paşa (İstanbul Belediye başkanı) tarafından 1899’da Şehremaneti mimarlığı görevine getirilmiştir.  Belediye’ de; “Heyet-i Fenniye Reisi” olarak görev yapmış ve bir yıl sonrada Sanayi-i Nefise Mektebi‘nde mimarlık tarihi dersleri vermeye başlamıştır. Firdevs Hanım ile evlenmiş (1900) ve dört çocuk dört çocuk sahibi olmuşlardır.

Mimar Vedat Tek, Paris’te kaldığı dokuz yıl süren öğrenim hayatı süresinde; Şehrin yerleşimi ve mimarisi kendisini çok etkilemiştir. İncelediği mevcut yapıların, ülkesinde aynılarının kopyalanması gibi bir kolaycılığa kaçmamış ve bu düşünceye karşı olmuştur. Kendisinin en büyük ideali milli Türk mimarisi ekolünün gelişmesi olmuştur. Bu açıdan Osmanlı ve Selçuklu mimarisinin özelliklerini daha iyi anlamak adına araştırmaları olmuştur.

Mimar Vedat Tek, bu konuda düşüncesini şu şekilde ifade eder: “Atalarımız yaptıkları mimarlık yapıtlarının sağlam ve güzel olmasına önem verdiler. Bu tür yapı, ulusun içinden yetişme mimarların, yapı ustalarının birbirinin ardı sıra izledikleri kural ve usullere göre yapıldıklarından her tür yapıya özgü kusursuz bir mimarlık yaratılmıştır. Ulusal mimarlık beğenilmemeye ve Türk Sanatları hor görülmeye başlandıkça ulusal sanat son bulmuştur.” Kendisini ulusal mimari ekolünün gelişmesine adayan düşüncesini bu şekilde açıklamıştır.

Sadece binaların yapımı ile değil, şehir yapılanması ve şehrin imkanlarına halkın daha rahat ulaşabilmesi adına planlamanın önemi üzerinde durmuştur. Yayalara öncelik ve İstanbul’ da kamuya açık deniz kıyı bölgelerine halkın daha rahat kullanımının sağlanmasını planlamada yer verilmesini önem vermiştir.

1. Abdülhamit, Sultan Reşat dönemlerinde İmpartorluk baş mimarlığı görevlerinde bulunmuştur. Harbiye Nazırı Enver Paşa tarafından, I.Dünya Savaşı sırasında Harbiye Nezareti baş mimarlığına atanmıştır. Üç yıl süren görev süresinde; Sirkeci Mesadet Hanı’nı (Liman Han) Sultanın çocukları için inşa etmiştir. Bu süreçte Haydarpaşa Vapur İskelesi, Cemil Topuzlu Köşkü ve Moda İskelesi, Veliefendi Hipodromu ve Enver Paşa Köşkü eserleri arasına katmıştır.

Cumhuriyet’in ilanı sonrası, Gazi Mustafa Kemal Atatürk kendisini Ankara’ya çağırmıştır. Ankara’ da şehrin imarı konusunda görevler almıştır. Çankaya köşkünün ek binaları ve T.B.M.M. binası, Ankara Palas eserleri arasında yer almaktadır.

Nişantaşı, Maçka parkı karşısında kendi projesi olarak inşa ettiği apartmanda yaşamıştır.   1942 yılında İstanbul’da vefat etmiş ve Edirnekapı Şehitliği’ne defnedilmiştir.

Vedat Tek Konutu                                                                                                                     1928 yılında inşa edip uzun süre kullandığı evi; Nişantaşı, Valikonağı caddesi üzerinde yer almaktadır. Köşe bina yapısı ve dış cephe Turkuaz renkli çinileri ile temsilcisi olduğu ulusal mimari ekolüne uygun bir tasarım ile inşa edilmiştir.

Büyük Postane (Posthane-i Amire), Sirkeci

1905’ de Posta ve Telgraf Nezareti baş mimarlığına atanır. Görevi sırasında, Büyük Postane (Posthane-i Amire) binasını projesini hazırlamıştır. Bu proje kendisine “Legion d’Honneur” nişanı getirmiştir. Ayrıca; Mecidi, Osmani nişanları ve Sanayi madalyaları ile onurlandırılmıştır. (1909) Büyük Postane Binası, Sirkeci, Mimar Vedat bey’ in inşa ettiği en ihtişamlı ve özel yapılardan kabul edilir.

Tapu Kadastro Müdürlüğü (Defter-i Hakani), Sultanahmet

Postane inşaatı devam ederken bu projede kendisine verilmiştir. (1908) Sultanahmet meydanında yer alan; “Defter-i Hakani Binası” Günümüzde ilk yapıldığı zamanki işlevinde; Tapu ve Kadastro Müdürlüğü olarak kullanılmaktadır.

Haydarpaşa ve Moda Vapur İskeleleri

Boğaz vapur iskelelerinde bir oya gibi süslü, estetik keyfi veren Haydarpaşa ve Moda iskeleleri Mimar Vedat bey’ in eserleridir. Haydarpaşa iskelesinin, dış cephe çinileri Kütahyalı Mehmet Emin Ustanın çinileri ile bezenmiştir. Moda iskelesi ise kıyıdan uzanan mendireğin ucuna iki kat olarak inşa edilmiştir. Şirket –i Hayriye (1854- 1945 yılları arası Boğaziçi’ nde faaliyet göstermiştir) vapurlarının yanaştığı iskeleler.

“Tayyare Şehitleri Anıtı”, Saraçhane’ den Fatih’ e girişte yer alan; Türk Havacılığının ilk şehitleri Fethi, Sadık ve Nuri Beyler anısına (1914) yaptırılmıştır.

Tayyare şehitleri anıtının hemen arkasında yer almaktadır. Fatih Belediye binası Mimar Vedat Tek’ in eseridir.

İzmit Saat Kulesi, Sultan 2.Abdulhamid’in tahta çıkışının 25.yılı kutlamaları kapsamında şehrin anıtsal yapısı olarak yaptırılmıştır. Uygulama inşaat kısmının bazı kaynaklarda İzmitli Mimar Mihran Azaryan olduğu ifade edilmektedir.

Cemil Topuzlu Köşkü

Vedat bey’ in eserlerinden olan; Osmanlı dönemi Şehremini Cemil Topuzlu köşküdür. Bağdat Caddesi, Çiftehavuzlar’ da yer almaktadır. Köşk şuan bir işadamına aittir.

Mesadet Han (Liman Hanı), Sirkeci

1907 yılında Sultan’ ın çocukları için, Harbiye Nezareti başmimarı olan Vedat bey’ e inşa ettirilmiştir. Sirkeci’ de yer alır ve Liman hanı olarak da geçmektedir. Bulunduğu bölgede inşa edilmiş ulusal mimari akımının en önemli beş eserinden birisidir. Dış cephesinde yer alan, Turkuaz ve lacivert renkli çiniler dönemin mimari anlayışını yansıtmaktadır.

Kastamonu Hükümet Konağı

Kastamonu Valilik binası, Babasının da görev yaptığı bu şehirdeki eseridir.  Mimar Vedat Tek’ in  “milli mimari” olarak ekolünün özelliklerini taşıyan ilk eserleridir. Projesi kendisine aittir, uygulama inşaat sürecine dahil olmamıştır.

Zihni Paşa Camii, Erenköy

Zihni Paşa Camii, Erenköy, mütevazi bir yapı olmasına rağmen iç süslemeler oldukça iyi bir işçilik eseridir. Mustafa Zihni Paşa, tarafından kendi adına Vedat Bey’e inşası yaptırılmıştır.

Rüştü Paşa Apartmanı, Beyoğlu

İstiklal Caddesi üzerinde 334 numaralı bina; Osmanlı Sadrazamı Rüştü Paşa apartmanı Mimar Vedat Tek eseridir.

Ankara Palas Konukevi

Cumhuriyet’ in ilanı sonrası Ankara’ ya davet edilen Vedat Tek; Ulus’ta yer alan binayı 1924’ de projelendirilmiş ve inşaatına başlamıştır. İstanbul’ a dönmesi ile birlikte proje Mimar Kemalettin Bey’ e devredilmiştir. Kemalettin bey’ in 1927’ de vefat etmesi üzerine, binanın hizmete girmesi 1928 yılında olmuştur. Bina şuan Devlet Konukevi olarak faaliyet göstermektedir.

İkinci TBMM Binası

Birinci meclis binası sonrası; 1923 yılında mimar Vedat Tek tarafından Ankara Ulus’ ta inşa edilmiştir. 1924-1960 yılları arasında Meclis olarak kullanılmıştır. Cumhuriyet müzesi olarak faaliyet göstermektedir.

Vedat Tek’ e ilham veren Selçuklu ve Osmanlı motiflerini bir arada bu yapıda görülmektedir.

Sütlüce Mezbahası (Haliç Kongre Merkezi)

Sütlüce semtinin hikayesi; Bizans döneminde, Haliç kenarında yer alan köyün ortasında yer alan bakır kadın heykelinin memelerinden beyaz köpüklü su akarmış. Burada içilen suyun kadınların sütünü çoğalttığına inanılırmış. Bölgenin adı Sütlüce olarak bu sebeple anılır olmuş. Bizans döneminde Skutari ismi, verilen askeri kışlaların yer alması sebebiyle Skutarion olarak ifade edilirmiş.                                                                                                           Mezbahanın yapımı ise; Osmanlı’ da sokaklarda hayvan kesimini önlemek için; Şehrinemini Cemil Topuzlu paşa tarafından yapım emri verilmiştir. Mimar Vedat Tek’ projelendirmiştir.  İşgal dönemine denk geldiği için yapımı yarım kalmış ve açılışı 1923’ de yapılabilmiştir.

Şark (Nemlizade) Tütün Deposu, Üsküdar

Üsküdar sahilinde, 1925 yılında tütün deposu olarak inşa edilmiş olan yapı Vedat Tek’ in eseridir. Holding’ e satılmış ve özel mülk kapsamındadır. Arka çapraz kısımda yol kenarı tarafında kalan kibrit ve tuz depoları (Sanat Galerisi ve Devlet Tiyatroları Binaları) ile birlikte kullanımı yıllar boyu devam etmiştir

Murat Söker